De laatste torenhuizen van Albanië
Details van de kulla

In de zomer van 2019 reisde ik door Albanie om oude afgelegen kulla’s te bezoeken. Kulla’s maakten ooit een belangrijk deel uit van de intrigerende Albanese architectuur. Tegenwoordig kun je ze alleen nog vinden in afgelegen bergachtige gebieden van Noord-Oost Albanie en West-Kosovo. Ze werden allemaal gebouwd tijdens de lange Ottomaanse overheersing van de Balkan. 

De traditionele kulla was een vierkant versterkt huis, meestal drie of vier verdiepingen hoog, met dikke stenen muren (soms wel een meter dik) en heel kleine ramen (‘frengji’s). De begane grond had geen ramen, was bedoeld om het huis te beschermen tegen indringers en werd meestal gebruikt als stal voor het vee. De eerste verdieping was het gezinsverblijf; de tweede verdieping een met tapijten en lage banken ingerichte Oda e burravë (mannenkamer) waar gasten ontvangen werden. Op de vierde verdieping sliep de familie en daar kon men in geval van nood schoten lossen uit de kleine ramen. 

Echtpaar-Sucita-voor-kulla-albanie
Echtpaar Sucita voor hun kulla, Mat, Albanië

De bewoners bouwden de eerste kulla’s in Albanië in de 17de eeuw, een tijd waarin clans voortdurend vochten (soms onderling en vaker tegen vijandige troepen). Die kulla’s zijn bijna allemaal vernietigd of afgebroken in de vele opstanden en oorlogen die dit gebied teisterden. De weinige kulla’s die er nu nog staan zijn jonger en dateren uit de 18de en 19de eeuw. Ze staan in afgelegen kleine dorpjes die moeilijk bereikbaar zijn en worden doorgaans bewoond door families, leden van een grote familieclan. Overgebleven kulla’s staan in geïsoleerde districten zoals in de Mirdita (Orosh, Rubik), Dibra (langs de Drin rivier, in de omgeving van Peshkopia), de Mat (Shulbatra, Macukull) en Tropoja (Brujan, Dragobia, Valbona). Veel kulla’s werden in de communistische tijd verwaarloosd en niet onderhouden. De laatste jaren restaureerden de eigenaren de overgebleven huizen gelukkig weer en namen ze in gebruik als woonhuizen en musea. Een verbouwing om als toeristenhotel of gasthuis te kunnen fungeren vereiste nogal veel hoogwaardige investeringen; de voorbeelden daarvan vind je alleen in toeristenoorden zoals Valbona en Rubik.

 

Kulla’s in de regio Mat 

De Mat is een regio in het Noordoosten van Albanie, genoemd naar de rivier die er doorheen stroomt. De bron van de Mat ligt in de buurt van de plaats Martanesh, daarna stroomt hij door diepe kloven naar het noord westen door de steden Klos en Burrel, de districtshoofdstad. De regio Mat is een zeer dunbevolkt gebied en is grotendeels islamitisch. Het is nog een onontdekt archeologisch openluchtmuseum, bakermat van Illyrische cultuur. De Illyrische stam van de Pirustae woonde hier van de 6de eeuw tot de 2de eeuw v. Chr., toen de Romeinen de streek bezetten. 

In de afgelegen geïsoleerde dorpjes van de Mat regio staan hier en daar nog enkele kulla’s die sinds de jaren negentig weer zijn opgeknapt door hun eigenaren, vaak met behulp van geld dat ze met hard werken in het buitenland hebben verdiend. Omdat historisch en cultureel erfgoed geen prioriteit heeft van de regering en er geen dwingende voorschriften zijn hoe je historisch verantwoord moet restaureren was ik wel benieuwd hoe die kulla’s er nu bijstonden. Het leukste was toch om te kijken of er weer families in leefden en hoe ze hun huis hadden ingericht. 

We stapten in de districtshoofdstad Burrel in de auto. Van een kennis van de eigenaar van hotel Vila Bruci en een bevriende onderwijzeres in Burrel hadden we de naam van een afgelegen dorp gekregen waar nog een paar originele kulla’s te vinden zouden zijn, Maçukull. Van te voren wisten we wel dat het een barre tocht zou worden, over zeer slechte wegen. Veel kulla’s die aan doorgaande wegen lagen waren verdwenen; alleen kulla’s die erg afgelegen lagen waren gespaard gebleven. Onderweg rijdend in het heuvelachtige groene landschap van de Mat zagen we hier en daar wel kulla’s: een bewoonde kulla, een kulla die volgens de buren in het communisme een schooltje was geweest en een grote boerenwoning die weliswaar geen kulla was maar wel veel uitstraling had, een oude hoeve met een karakteristieke trap in het midden. 

landschap-noord-Albanie-mat
Het landschap in de Mat-regio, Albanië
Landschap-in-de-Mat-regio-albanie
Het landschap in de Mat-regio, Albanië
Landschap-in-de-Mat-regio-albanie-2
Het landschap in de Mat-regio, Albanië
Landschap-Mat-regio-Turkse-grafstenen-albanie
Turkse grafstenen, Mat-regio, Albanië
Kulla-die-school-was-albanie mat
Deze kulla werd vroeger als school gebruikt.
Kulla-onderweg-albanie
Kulla langs de weg in Mat, Albanië
Mat-Boerenhuis
Een boerenhuis in Mat, Albanië

Kulla van de familie Qemal Porja in het dorp Maçukull

Afspraken maken voor een bezoek was niet nodig. Toen we het erf van de familie Porja naderden opende een oud echtpaar de poort voor ons en stelden de terechte beginvragen: wie zijn jullie, waar komen jullie vandaan, waarom kom je ons bezoeken? Qemal Porja en zijn vrouw woonden hier met hun twee zonen en hun vrouwen en kinderen. Er was volop actie op het grote boerenerf, waar verschillende stenen kulla’s stonden. De hele familie woonde in een grote kulla die in 2014 ingrijpend en comfortabel verbouwd is, met een Italiaanse bakstenen pergola en een nieuw dak, beide belegd met mooie rode dakpannen. De zonen van het echtpaar waren druk bezig om twee kleinere en vervallen originele stenen kulla’s in de buurt van de hoofd-kulla te verbouwen. We bezochten ze uitgebreid. Ik zag prachtige originele stenen entreepoorten en frenji’s, de kleine raampjes waaruit vroeger geschoten werd naar de tegenstanders.

Ik hoopte vurig dat ze beide in de oorspronkelijke staat hersteld zouden worden en vreesde voor vergrote ramen en daken en pergola’s met rode dakpannen. 

De familieleden vertelden honderduit over hun dagelijks leven op het platteland. Ze waren min of meer zelfvoorzienend: ze verbouwden graan, mais en groenten; hadden koeien, kippen en schapen, hielden bijen en deden alle bouwwerkzaamheden zelf. Cement, gereedschap en technische apparatuur kochten ze in de stad Burrel. We dronken pils en koude zoute karnemelk (ayran) en proefden van de jonge schapenkaas die schoondochter Porja trots toonde. 

Na een uurtje vertrokken we weer, nu voor een bezoek aan de tweede serie kulla’s.

Porja-Karakteristieke-kulla-albanie
De karakteristieke ‘kulla’ van familie Porja.
Porja-boerenerf-met-bijenkasten-en-hooiberg-albanie
De boerenerf met bijenkasten en hooiberg van de familie Porja.
Porja-fragment-oude-kulla-albanie
Fragment van de oude kulla, familie Porja.
Porja-Frengji-de-kleine-raampjes-van-de-kulla-die-als-schietgaten-dienden-albanie
De kleine schietgaten van een kulla.
Porja-Familie-voor-verbouwde-kulla-albanie
Familie Porja voor hun verbouwde kulla in Albanië.

Kulla van de familie Haziz Suçit in het dorp Maçukull

Het lukte ons bijna niet om bij de familie Suçit te komen, zo slecht en bochtig was de onverharde weg. Zelfs de chauffeur uit Burrel die we juist hadden ingehuurd omdat hij de weg goed kende moest de auto geregeld stopzetten omdat de weg bijna onbegaanbaar was. Na een half uur stoppen en schakelen en schudden doemden echter de drie grote kulla’s van de familie Haziz Suçit voor ons op. De grootste kulla was bewoond, de twee andere kleinere niet. 

Een hartelijke ontvangst door de oude heer en mevrouw Suçit volgde. We werden uitgenodigd hun huis binnen te komen en de trap te beklimmen naar de woonkamer op de eerste etage. Voor mij was het de eerste keer dat ik een bewoonde kulla binnenging; ik had tot dan toe alleen kulla’s bezocht die getransformeerd waren tot historisch of etnologisch museum.

De benedenverdieping en de trap fungeerden samen als keuken; mevrouw Suçit gaf me daar een toelichting op het maken van schapenkaas. In de woonkamer – met een prachtig origineel houten bewerkt plafond dat niet onderdeed voor die van de dure koopmanshuizen in Gjirokastra –  ging zij rond met zoetigheden en blokjes kaas. 

Suci-Onbewoonde-kulla-met-honden-albanie
Gastenontvangst met zoetheden, naar Albanese traditie.
Kaas-maken-albanie mat
Eigen kaan maken is niet moeilijk, volgens mevrouw Suçit.

Vader en zoon Suçit vertelden hun tragische familiegeschiedenis. De stenen kulla’s en het grote terrein eromheen waren altijd eigendom van de familie Suçit geweest. Toen het communisme aan de macht kwam werd hun huis en de grond geconfiskeerd. Grootvader Suçit vocht in de Tweede Wereldoorlog samen met andere royalistische clanleiders tegen de Italianen en de Duitsers. Hij was aanhanger van de in 1939 verbannen koning Zog (de islamitische clanleider Ahmet bej Zogolli, tevens minister in de eerste kabinetten na de Eerste Wereldoorlog die zichzelf in 1928 tot koning van Albanië had uitgeroepen). Aan het einde van de Tweede Wereldoorlog vocht Suçit als royalistisch pro-Zog verzetsstrijder verder in de bergen tegen de communisten die in 1944 de macht hadden gegrepen. Na drie jaar werd hij opgepakt, als tegenstander van het communistische regime gevangen genomen en naar de gevangenis van Berat gestuurd. Hij werd in 1948 voor zijn daden geëxecuteerd. 

Pas eind jaren negentig van de vorige eeuw kreeg de familie alle grond en bezittingen die haar eigendom was weer terug van de staat. Nog veel later, in 2017, volgde ook een postume rehabilitatie van Haziz Suçit door de toenmalige Albanese president Nishani. Het officiële certificaat werd ons trots getoond. In de lokale krant Edjatha van het dorp Macukull van 9 juni 2017 stond: ‘De President van de Republiek, Bujar Nishani, heeft op 05/06/2017, nr. Besluit 10388 aan Haziz Suçit postuum de “Gouden Medaille van de Adelaar” toegekend met als motivatie: “erkenning voor zijn patriottische activiteiten, in dienst van de opstandige strijders tegen vreemde indringers, evenals zijn koppige houding tegenover het communistische regime, het zwaarste offer brengend, zijn leven”.

Een portret van de oude Haziz Suçit in klederdracht hing aan de muur, samen met enkele attributen. De huiskamer van de kulla was traditioneel ingericht, met een open haard, prachtige doorzichtige gordijnen, een Albanese vlag, een zilveren dienblad. We kregen ook nog een rondleiding over het rommelige maar charmante erf met nog een paar oude originele kulla’s, leegstand eigendom van vertrokken familieleden. Landbouwgereedschappen, hooibergen, en veel, heel veel honden die het met veel moeite teruggekregen oude familiebezit moesten beschermen. Ze waren niet aangelijnd en bewaakten het hele terrein. 

Echtpaar-Sucit-met-vlag-albanie
Echtpaar Sucit
Sucit-Portret-albanie
Portret van Haziz Sucit.
Sucit-Oorkonde-president-albanie
Oorkonde van de president van Albanië.
Sucit-Entree-van-steen-ombewoonde-kulla-albanie
Sucit Entree van stenen ombewoonde kulla, Albanië.
Sucit-Honden-bij-kulla-albanie
De honden van familie Suçit bewaken voortdurend hun drie kulla’s.
Sucit-schapen-mat-albanie
De schapen van famili Suçit, Mat, Albanië.
Toegangsweg-mat-albanie
Toegangsweg, Mat, Albanië.

We reden terug naar Burrel, onder de indruk van deze twee mooie ontmoetingen. Via het mijnwerkersstadje Bulqize reisden we verder naar Peshkopia. 

Pension Kulla Hupi

Een jaar later, in 2020 hoorde ik dat in de omgeving van Bulqize een oude kulla was gerestaureerd tot guesthouse. Een unieke gelegenheid om in een kulla te slapen! Pension Kulla Hupi ligt in de heuvels, 8 km ten noorden van Bulqizë,  in het dorpje Dushaj (Lagjia Lepurakë). Je kunt er komen via een smalle – en niet al te beste-  zijweg van de grote autoweg naar Bulqize. 

De eigenaar is Lulzim Hupi en hij woont zelf met zijn jonge gezin in de kulla. Het is een prachtig gerestaureerde grote ruime kulla met stenen muren, drie etages en een houten buitentrap, waar hij de afgelopen jaren drie ruime gastenkamers gebouwd heeft. Rondom het werkelijk prachtige pand ligt een grote tuin en een terras met uitzicht op de bergen.

 

Kulla hupi voorjaar
De gerestaureerde Kulla Hupi.
Details van de kulla
Details van de kulla.
De ingang van de kulla.
De ingang van de kulla.
inrichting oda gastenkamer kulla hupi
Inrichting ‘oda’ gastenkamer Kulla Hupi
Lulzim hupi met gasten
Lulzim Hupi met gasten.

Zijn vrouw bereidt de maaltijden, uitstekende lokale gerechten zoals fli en balklava. Het leuke van een verblijf in Kulla Hupi is dat je even deel van de  familie Hupi uitmaakt, het heerlijke lokale eten proeft en alles hoort over de geschiedenis van het huis en het dorp. De bezoekers die Kulla Hupi in 2020 bezochten waren enthousiast. Als ik weer kan reizen en in de regio Mat ben, reserveer ik zeker ook een nacht in traditionele Ottomaanse sferen…

 

 

 

Comments

Geef een reactie