overzicht-berat-stad albanie unesco

Een bezoek aan Berat… toen en nu 

Voor een kennismaking met originele Ottomaanse architectuur in Albanië kun je het beste een bezoek brengen aan de schitterende stad Berat, 100 km ten zuiden van Tirana en goed per auto of bus te bereiken. Beperk je bezoek alsjeblieft niet tot een dagtocht met het obligate bezoekje aan de citadel en een diner in een van de restaurants. Berat is een juweel van een stad en daar moet je echt de tijd voor nemen. Zowel Berat als Gjirokastra zijn in 2008 door de Unesco uitgeroepen als werelderfgoed steden, en net als in mijn blog over die andere Ottomaanse stad, Gjirokastra is mijn dringende advies:  blijf minstens twee dagen. Liever nog: drie.

Je kunt dan rustig urenlang dwalen tussen witte huizen door kronkelende straatjes. Gerestaureerde orthodoxe kerken, Ottomaanse moskeeën en een oude Bektashi tekke bezoeken. Je laten rondleiden door het Etnografische Museum, gevestigd in een oud Ottomaans huis waar conservator Gladiola Caka je met liefde de hele kostuumcollectie laat zien en waar je aan het einde kunt uitrusten op een sofa op de open balkon, de çardak van het museum.

Etnografisch-museum-berat-cardak-
In de ‘çardak’ van het Etnografisch muzeum Berat.
De Kelims in de çardak van het Etnografisch museum Berat.
De Kelims in de çardak van het Etnografisch museum Berat.

Trek een dag uit voor een tocht (wandelen is het leukste) naar de uitgestrekte en nog bewoonde vesting hoog boven de stad. Je kunt er logeren, heerlijk lunchen en 16-eeuwse iconen bekijken van de wereldberoemde schilder Onufri.

Berat heeft ongeveer 70.000 inwoners en bestaat uit drie delen: Mangalem, het oude centrum, de burcht op de heuvel Kale en een wijk aan de andere kant van de rivier de Osum, Goritza. In de verte zie je twee bergen liggen: de Shpirag en de Tomori.

De toeristen uit Nederland die deze stad met haar honderden witte traditionele huizen en ‘duizenden vensters’ tegenwoordig graag bezoeken waren niet de eerste bezoekers. In november 1913 naderden twee Nederlandse officieren – Lodewijk Thomson en Willem de Veer – met twee Albanezen Berat na een lange tocht te paard. Ze maakten een lange en vermoeiende reis door het net onafhankelijke Albanie. Het Turkse gezag was vertrokken, er bestond geen leger en politie meer. Zij moesten namens een internationale commissie onderzoeken of het mogelijk was een Albanese gendarmerie op te zetten en die gaan trainen. Een soort Afghanistan vredesmissie (de afloop was trouwens vergelijkbaar).

Generaal De Veer noteerde enthousiast in zijn dagboek: ‘Het plaatsje Berat zelf is zeer schilderachtig gelegen. Het bestaat uit een cité, een oude vesting, in lang vervlogen tijden gebouwd op de top van een heuvel, en verder uit het eigenlijke Berat, dat in een nauwe bergkloof tegen de beide hellingen van het gebergte ligt. De cité is nog bewoond door Albanezen, die de orthodoxe godsdienst belijden, terwijl de benedenstad, waarvan de beide delen verbonden zijn door een zich schilderachtig aftekenende stenen brug, een uitsluitend Mohammedaanse bevolking heeft. Het panorama, dat zich aan ons oog vertoonde bij het naderen van het stadje, is prachtig. Het nauwe dal, met de mooie, hoog gewelfde brug; aan weerszijden de donkere berghellingen, waartegen de witte huizen van de beide stadsgedeelten zich scherp aftekenen en, op de achtergrond, heel in de verte, nog altijd de trotse Tomor, welks toppen nog door de ondergaande zon werden beschenen, dit alles leverde een verrukkelijk mooie aanblik op’.

Lodewijk Thomson stapte van zijn paard en maakte met zijn Agfa amateur fototoestel twee opnamen van de elegante Turkse Gorica boogbrug, van beide zijden: in noordelijke en zuidelijke richting.

1913-Berat-brug Gorica
Gorica brug uit 1913; fotograaf Lodewijk Thomson.
Gorica brug uit 1913; fotograaf Lodewijk Thomson
Gorica brug uit 1913; fotograaf Lodewijk Thomson

Ik ben ook vele malen aangekomen in Berat en begreep ruim honderd jaar later de verrukking van de officieren heel goed. Het is nog steeds heerlijk om vanuit Tirana Berat binnen te rijden en de beroemde Gorica brug over de Osum in de verte te zien liggen. De stenen brug is er nog. Ik stop altijd even aan de kant van de weg om rustig te kijken, al verhinderen nieuwgebouwde restaurants met hun terrassen en hoge bomen een goed zicht op de brug.

De Veer en Thomson hebben de originele brug – die in 1776 in opdracht van de landeigenaar Achmed Kurt Pasha werd gebouwd – gezien. Maar die brug bestaat niet meer, hij is in 1918, in het laatste jaar van de Eerste Wereldoorlog toen dit deel van Albanie door de Oosterijkers bezet was, gebombardeerd en fors beschadigd. Het duurde tot 1922 voordat de brug op de oude plek opnieuw werd opgebouwd. Bouwkundigen hebben de brug om praktische redenen nogal ingrijpend herbouwd. Je kunt de verschillen heel goed zien: de bogen zijn minder hoog en afgevlakt en er werd een leuning aangebracht. De elegante bogen van de brug die ‘m zijn speciale charme gaf werden aangepast.

Berat, Gorica brug. Foto: Herman Zonderland.
Berat, Gorica brug. Foto: Herman Zonderland.

Logeren in Berat

Vroeger overnachtten Nederlandse groepen altijd in het enige hotel van Berat, een lelijk modern hotel van staatstoerisme-organisatie Albturist aan de rivier de Osum. We waren toen vooral in Berat om de prestigieuze, door de Chinezen gebouwde, Mao-tse Toeng textielfabriek van Berat te bezoeken. Na dat bezoek en de lunch volgde altijd een (veel te kort) bezoek aan de burcht en dan trokken we weer verder. Dat oude staatshotel staat er nog, aan de rivier; geheel gerenoveerd maar tamelijk sfeerloos. Gelukkig heb je in Berat tegenwoordig keuze uit tientallen goede hotels en bijzondere guesthouses. Ik overnacht meestal in het traditionele Hotel Mangalem of in het moderne hotel Antigone in Gorica, aan de overkant, dat een groot voordeel heeft: ontbijten en dineren op een enorm terras met magnifiek uitzicht op de duizenden witte huizen en vensters van Mangalem.

Uitzicht op Berat vanuit hotel Mangalemi.
Uitzicht op Berat vanuit hotel Mangalemi.

 

De Nederlandse officieren werden in 1913 ondergebracht in het mannenverblijf (selamlik) van het Ottomaanse paleis van Aziz pasha Vrioni. De Veer schreef in zijn reisdagboek: ‘De Pasha, een reeds bejaard heer, ontving ons vriendelijk en liet onmiddellijk in zijn huis kamers voor ons in gereedheid brengen, niet schitterend, maar proper en van alles voorzien; hogere eisen stelden wij werkelijk ook niet. De erg eenvoudige salon werd verlicht door een zeer mooie zilveren kandelaar met misschien wel een waarde van ƒ 200, die werd geflankeerd door twee lampen zonder kap. Ik vond ’s avonds in mijn kamer zelfs een prachtspiegel, die waarschijnlijk uit de harem gehaald was. Al de woningen van pasha’s die wij op onze reizen bezochten, waren hoogst eenvoudig ingericht. Maar op enige afstand van die woning, al dan niet daarmede rechtstreeks verbonden, staat het haremgebouw, dat wat uiterlijk schoon betreft altijd gunstig afsteekt bij het huis waar de bezoekers worden ontvangen. De Pasha en in het algemeen de mohammedaan, die er meer vrouwen op nahoudt, woont als regel in de harem, daar heeft hij zijn tehuis en al naarmate de welstand van de bezitter is dat verblijf met meer of minder luxe ingericht’. 

Het hotel waar ik een paar keer verbleef, Hotel Belgrad Mangalem in de Rruga Kostaq Stefa, is een traditioneel 18de eeuws familiehuis, waar veel generaties landeigenaren woonden. De familie Sylari heeft het pand in de jaren negentig gekocht, gerenoveerd, de houten lambriseringen in de oude staat hersteld en de kamers weer echt traditioneel ingericht. Alsof je in een museum slaapt, wel met comfort. Overal liggen rood gestreepte kelims. Vanuit mijn kamer op de tweede verdieping keek ik uit op een pleintje met de muren van het oude haramlik (vrouwenverblijf) van het Vrioni paleis. Je kon het niet missen, het was een merkwaardig hybride monument met arcaden dat de status van Albanees staatserfgoed kreeg. Ik dacht aan de spiegel die in de kamer van De Veer stond. Die spiegel was uit deze haremlik gehaald….

 

Hotel-Belgrad-Mangalem
Hotel Belgrad Mangalem, in Berat.

Ik vroeg me af:  Zou dit alles zijn? Zou er nog meer over zijn? Oorspronkelijk omvatte het serail immers een groot deel van de wijk Mangalem. De Veer en Thomson logeerden vlakbij in de haramlik, het mannenverblijf. Tijdens het ontbijt vroeg ik aan Dominik Sylari, de dochter van de hoteleigenaar, of er nog iets over was van het oude selamlik. Tot mijn grote verrassing vertelde ze me dat er nog een deel van het oude grote Vrioni paleis stond, zelfs naast het hotel! Ik ging meteen samen met haar kijken. De indrukwekkende houten poort zat op slot maar binnen een kwartier was de sleutel geregeld. Ik stapte over de drempel van de poort een grote tuin binnen, een oase van rust in het drukke Berat. Daar stond een prachtig Ottomaans herenhuis met aristocratische allure. Ik was meteen betoverd maar al heel snel vielen me de kapotte ruiten, de door vocht uitgeslagen muren op. De tuin stond vol met onkruid. Vergane glorie, treurig verval en als er niet snel werd geïnvesteerd in groot onderhoud zou het te laat zijn. Dominik vertelde me dat de selamlik tijdens het communisme in gebruik was geweest als middelbare school en de grote tuin als sportveld. Zij had er zelf als meisje nog gesport.

 

Berat-Vrioni-Paleis-selamlik
Berat, Vrioni Paleis selamlik.
De haramlik van het Vrioni Paleis.
De haramlik van het Vrioni Paleis.

Het paleis was in 1775 gebouwd in opdracht van Ahmet Kurt Pasha, die ook de Gorica brug liet bouwen. Zijn opvolger Pasha Vrioni kocht het pand halverwege de 19de eeuw van Ahmet Kurt en woonde daar tot het eind van de Tweede Wereldoorlog. Toen raakte de Vrioni familie haar huis kwijt aan de communisten die in 1944 alle particuliere bezittingen vorderden. Ze werden als voormalige landeigenaren vervolgd. Enkele leden kwamen in de gevangenis terecht, anderen vluchtten naar het buitenland: Italië, de V.S. Na 1991 werd het huis binnen de poort (met het mannenverblijf, de selamlik) formeel weer teruggegeven aan de erfgenamen Vrioni. Maar dat grote Ottomaanse pand was door gebrek aan onderhoud en investeringen behoorlijk verwaarloosd. Dwalen door het Vrioni huis, misschien de slaapkamers van Thomson en De Veer vinden….het kon niet. Het pand was afgesloten in afwachting van een oplossing voor de ingewikkelde eigendomskwestie.

Dominik Sylari wist dat in 1978 in Berat een Albanese film was opgenomen met de titel “Gjeneral Gramofoni”. Daarin zaten scenes die waren gedraaid in het Vrioni huis. De film van regisseur Viktor Gjika stond integraal op youtube. Een fascinerende film met prachtige filmmuziek. Albanië had door haar goede relatie met de Sovjet Unie een grote filmtraditie opgebouwd, talentvolle regisseurs leerden het filmvak in studio’s in Leningrad (nu Sint Petersburg). Deze sfeervolle film speelde zich af aan de vooravond van de Italiaanse bezetting van 1939. De Italianen waren zich al aan het warmlopen om sleutelposities in te nemen in Albanese steden. Een belangrijk thema in de film was de tegenstelling tussen nieuwe ingeblikte muziek (platen en een grammofoon) die door de Italianen werd geïntroduceerd bij de hogere klasse in Berat versus de eenvoudige traditionele muziek-instrumenten van de boeren en handwerkslieden van Berat. Een rijke Albanese familie woonde in het Vrioni paleis en via vele shots kreeg je als kijker een goed beeld van de vertrekken en het interieur van het serail – zoals het er in de jaren dertig uitgezien zou hebben …..met barokke spiegels, kroonluchters, stoelen, met serviezen en gedekte tafels. Er zaten ook schitterende beelden in de film van de originele straten en pleinen van Berat. Alles was in prachtig zwart-wit en grafisch verantwoord gefilmd….

Beeld uit film: 'Gjeneral gramafoni' waar exterieur van het Vironi huis te zien is.
Beeld uit film: ‘Gjeneral gramafoni’ waar exterieur van het Vironi huis te zien is.
Beeld uit film: 'Gjeneral gramafoni' waar interieur van het Vironi huis te zien is.
Beeld uit film: ‘Gjeneral gramafoni’ waar interieur van het Vironi huis te zien is.
Deel van de stad Berat gezien vanuit de Gorica kant. Foto: Herman Zonderland.
Deel van de stad Berat gezien vanuit de Gorica kant. Foto: Herman Zonderland.
leuk authentieke straatje in berat
Straatje in Berat. Foto: Herman Zonderland.
Berat straatje met handwerken die een koper zoeken.
Berat straatje met handwerken die een koper zoeken.

 

Steegje in Berat. Foto: Herman Zonderland
Steegje in Berat. Foto: Herman Zonderland
Detail huis in Berat. Foto: Herman Zonderland
Detail huis in Berat. Foto: Herman Zonderland

De citadel van Berat

Het kleine Nederlandse militaire gezelschap bezocht in 1913 de citadel van Berat. De Veer schreef er in zijn rapporten of brieven niets over. Misschien omdat het meer een toeristisch uitstapje was? Er bestaat een foto van. De Kodak Brownie van Thomson had duidelijk geen zoomlens want op de foto kun je met moeite het gezelschap zien dat in de linkerbovenhoek poseert voor een muur, terwijl de rest in beslag wordt genomen door steen en trappen en een enorme voorgrond. Thomson heeft een flinke afdaling moeten maken om deze foto te maken. We zien heel in de verte het reisgezelschap en twee mannen in klederdracht, waarschijnlijk bedienden van de pasha. De burgemeester van Berat, Ilias Vrioni (zoon van gastheer pasha Vrioni) zit links voor hen. Ik ben ooit op zoek gegaan naar die plek maar kon ‘m eerst niet vinden. De exacte plek van de groepsfoto in de citadel uit 1913 was lastig te achterhalen maar nadat ik de hele uitgestrekte burcht had verkend kwam ik tot de conclusie dat de foto alleen kon zijn genomen bij de ingang van de citadel.

Ik kom regelmatig terug en geniet elke keer weer van de metamorfose van Berat: bij elk nieuw bezoek is de stad mooier en levendiger geworden. De erkenning van Berat als Unesco stad in 2008 is ongelooflijk belangrijk geweest en betekent dat er geld kwam om veel huizen te renoveren. De toeristen weten Berat nu te vinden en zijn enthousiast. Bij elk bezoek klim ik omhoog, dwaal door de uitgestrekte Kale en zie altijd weer nieuwe details.

De citadel van Berat is zo groot en zo interessant dat je er echt een dag voor moet uittrekken. Zorg ook dat je het museum van de beroemde 16de eeuwse iconenschilder Onufri bezoekt (check vooraf openingstijden want het is vaak dicht). Je kunt ook lokale specialiteiten eten in restaurantjes bij de ingang, achter de kolossale poort. Ik was er een keer op zaterdag; op die dag wordt in Albanië getrouwd en ik passeerde de prachtigste jonge bruiden in dure witte creaties en timide knappe bruidegoms in strakke Italiaanse pakken, samen met groepen trotse en uitgelaten familieleden, vaak speciaal uit het buitenland overgekomen. Ze poseerden op de dikke vestingmuren voor de fotograaf en de filmer die alles opneemt. Langs kleine Byzantijnse kerkjes en moskeeën (bestemd voor de Ottomaanse troepen die hier ooit gelegerd waren) kun je helemaal naar het westelijke uiteinde van de citadel lopen, waar het uitzicht over de stad en de rivier en de bergen magnifiek is.

Groepsfoto Thomson in citadel in 1913.
Groepsfoto Thomson in citadel in 1913.
Berat-citadel-overzicht
Het citadel van Berat.
Karakteristieke huis in Berat.
Karakteristieke huis in Berat.

De Markt van Berat

De officieren De Veer en Thomson lopen in 1913 over de markt van Berat naar hun afspraak met de notabelen van Berat naar het voormalige Turkse gouvernements-gebouw van Berat. De Veer raakte geïrriteerd door de drukte, stank, vlooien en het gebrek aan mooie ongesluierde vrouwen: ‘Omdat het marktdag was, bleek Berat overvol met karavanen en voetgangers. Op de markt was het propvol, ik geloof dat er hier wel miljoenen vlooien bij elkaar waren. Een paar gendarmes, of liever politiedienaren, gingen ons vooruit en de te passeren menigte werd door hen gewoon opzij geduwd om voor ons ruim baan te maken. Om de Konak te bereiken moesten wij ons door een dichte, luid kakelende mensenmassa heenwerken, helaas alleen bestaande uit mannen. Buiten Valona en Scutari zag ik hier nergens een aantrekkelijke vrouwelijke gedaante, zomin gesluierd of ongesluierd. Alleen oude afzichtelijke vrouwen krijgt men te zien, en deze arme, vroeg afgeleefde schepsels worden gebruikt als lastdieren; de jonge meisjes en vrouwen worden zorgvuldig thuis gehouden. Het leek dat men dat hier gewoon was. We vonden de mohammedaanse gewoonte die voorschreef dat al de mooie vrouwen opgesloten moesten blijven heel treurig. Treurig zowel voor onszelf als voor de overige vreemdelingen. Terwijl de heer gemaal gewoonlijk niets anders dan zijn geweer draagt, en veelal zich te paard gezeten verplaatst, gaan de vrouwen te voet, diep gebukt onder het gewicht van zakken, takkenbossen of iets dergelijks, welke vrachten zij dikwijls over grote afstanden langs moeilijk begaanbare bergpaden naar de naast bij gelegen stad moeten brengen om een zeer schamel dagloon te verdienen. Hier in dit land zou een vereniging voor de rechten van de vrouw zeer zeker op haar plaats zijn geweest’.  

Na afloop van de vergadering maakte majoor Lodewijk Thomson een foto. Het balkon waar het gezelschap op stond, keek uit op de zuivelmarkt (Albanees: Pazar i Bulmetit). De karakteristieke klokkentoren die op die zuivelmarkt stond en op de foto goed te zien is, was de 18e eeuwse klokkentoren (Kulla e Sahatit) die in 1927 werd afgebroken. De lijst met namen van de Albanese gesprekspartners in Berat –  – dus van alle mannen op de foto – is bewaard gebleven.

Berat 1913: Gezelschap mannen op balkon, daarachter de Kale. Foto: Lodewijk Thomson
Berat 1913: Gezelschap mannen op balkon, daarachter de Kale. Foto: Lodewijk Thomson

Ik kon de wandeling over de markt van De Veer en Thomson opnieuw maken met een plattegrondje uit 1912, dat ik vond in een foto-album over Berat van fotografe Parashqevi Sahatçi. Vanaf het Vrioni paleis liep ik naar de benedenstad van Berat, langs straten waar vroeger de twee markten waren, de veemarkt en de zuivelmarkt. Het gebouw waar de heren in 1913 vergaderden was er niet meer; in 1944 afgebrand. De straten waar in Thomson’s tijd honderden handwerkslieden – koperslagers, zilversmeden, zijdemakers, kleermakers –  in de overdekte bazaars bezig waren zijn er ook niet meer. De sfeer van de kleine winkeltjes en stalletjes en werkplaatsen is er wel. Berat heeft zijn levendigheid van voor de Tweede Wereldoorlog weer terug. De stank van toen trouwens ook, al komt die nu alleen uit de gigantische centrale vuilnis- en afvalbakken die te klein zijn voor het aanbod – of te sporadisch geleegd worden. Markten in Albanië verhuizen nogal eens. De markten van Berat waren verhuisd naar andere plekken, naast een stil pleintje met drie fraai gerestaureerde Ottomaanse monumenten: de Koningsmoskee, het bektashi klooster Teqja e Helvetive en een herberg/klooster van derwisjen. Ga ze bekijken. Het is een mooie plek, liggend in hartje Mangalem.

Dineren in Berat

Generaal Willem de Veer schreef in 1913 in zijn dagboek ook over het tegenvallende diner bij pasha Vrioni tijdens de eerste avond in Berat: ‘Het diner was overvloedig, en ik had flinke eetlust, maar hoe verleidelijk de kalkoen, de schapenbouten, de pilaf en andere gerechten er ook uitzagen, het was mij helaas niet mogelijk daarvan iets naar binnen te krijgen, zodat ik me met een stuk brood tevreden moest stellen. De lucht alleen van het schapenvet maakte mij onpasselijk. En ook Thomson, die door een overvloedig gebruik van Engelse saus, de voor onze organen zo walgelijke lucht van het schapenvet trachtte te verdrijven, en op die wijze met grote energie beproefde iets naar binnen te krijgen, leed die middag honger. De Pasha had order gegeven om de volgende dag het eten voor ons met boter te bereiden, en toen konden wij – althans enigermate, want geheel zuiver was hetgeen ons werd voorgezet nog niet – het geleden krachtverlies herstellen’.

Arme officieren! Je kunt tegenwoordig heel goed eten in Berat. Overal worden nieuwe restaurantjes geopend. Ik heb zelf heel goede herinneringen aan een verrukkelijke spaghetti met verse groenten als aubergines en paprika’s in restaurant Pasarela met uitzicht op de Loden Moskee. In de citadel, vlak bij de ingang en de souvenirwinkeltjes is een piepklein achteraf restaurantje dat kleine deegpasteitjes met spinazie en kaas serveerde en daar een heerlijke lokale rode wijn bij schonk.

Restaurant-Pasarela-uitzicht-Loden-moskee
Restaurant Pasarela met uitzicht naar het Loden moskee.
Eten, spaghetti met olijven en groente, restaurant pasarela.
Spaghetti met olijven en gegrilde groenten in restaurant Pasarela in Berat

Recent hoorde ik goede verhalen over de restaurants Wildor aan de rivier en Lili Home-Made-Food aan de Rruga Llambi Guxhumani in het hart van Mangalem, een bescheiden, rustiek eetcafe waar je wordt verwelkomd als een oude vriend om deel te nemen aan het familiediner. Vaak volgeboekt, lovende beoordelingen.

De laatste keer was ik in Berat met vrienden. We hadden de wijnkantine’s van Çobo en Nurellai in de omgeving van Berat bezocht en wijn geproefd, niet gedronken. We logeerden in Antigone en wilden wat eten en drinken. Het was al donker en intens tevreden genoten we van porties gegrilde garnalen en groenten met witte kazen en een koel glas witte wijn op het rustige terras van Antigone. De lichtjes aan de overkant twinkelden. Starend over de rivier in de richting van het betoverende Mangalem schoot me ineens weer het verhaal over dat walgelijke schapenvet in 1913 te binnen.

Meer lezen over de avonturen van Thomson en De Veer in Albanie in 1913?

1913-Omslag-De-VeerReisindrukken
Omslag van het boek Reisindrukken uit Albanië 1913.
Achteromslag van het boek 'Reisindrukken Albanië 1913' Thompson & De Veer.
Achteromslag van het boek ‘Reisindrukken Albanië 1913’ Thompson & De Veer.

Hier vindt u de link naar bol.com als u meer info zou willen.

Wilt u een keer Albanie bezoeken via een groepstour? Met de 15 dagen Fly-Drive van Albanië ziet u Berat uitgebreid.

Lees ook onze andere blog over Berat.

Berat is super leuk ook voor schoolreisjes.

2 Replies to “Een bezoek aan Berat… toen en nu ”

Geef een antwoord

Note: Comments on the web site reflect the views of their authors, and not necessarily the views of the bookyourtravel internet portal. You are requested to refrain from insults, swearing and vulgar expression. We reserve the right to delete any comment without notice or explanations.

Uw e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn ondertekend met *