DE NATIONALE KUNST GALERIJ IN TIRANA

KENNISMAKING MET HET SOCIALISTISCH REALISME EN MET DE INTERNATIONALE AVANT-GARDE 

 

Verplicht socialistisch realistische kunst 

Kenmerkend voor alle communistische landen is een bijzondere kunststroming die socialistisch realisme heet. Iedereen die voor 1990 wel eens het Oostblok of China heeft bezocht herkent die stroming onmiddellijk, want uitingen daarvan waren overal op straat te zien, in de vorm van grote propagandaposters en standbeelden. De musea die je bezocht hingen vol met schilderijen van gelukkige arbeiders in fabrieken en boeren op tractoren die vol overtuiging op de collectieve boerderij werkten.

 

Straatfoto’s propaganda Albanie jaren zeventig en tachtig

 

Ook in Albanië. Toen ik in de jaren tachtig reisleidster was stond standaard een bezoek aan de Nationale Kunst Galerij (Galeria Kombëtare e Arteve) in Tirana op het programma. Er was geen sprake van dat groepen deze culturele instelling konden overslaan!

Onder het communisme van Enver Hoxha mocht de schilder- en beeldhouwkunst niet meer autonoom zijn en werden de kunstenaars gedwongen volgens socialistisch realistische principes te werken. Het bezoek leverde altijd interessante en emotionele discussies tussen groepsdeelnemers en tolken op; de verplichte figuratieve kunst die Albanese kunstenaars in een keurslijf dwong en geen individuele vrijheid gunde werd door de tolken verdedigd met het argument dat de kunst en kunstenaars het volk moesten verheffen. De westerse bezoekers gruwden van de vaak propagandistische voorstellingen en hielden hartstochtelijke pleidooien voor de meer abstracte kunststromingen die in de Westerse wereld bon ton waren. 

De geschiedenis van de Galerie begon in 1946, toen een groep Albanese kunstenaars een ‘comité voor de kunsten’ oprichtte en een expositieruimte voor het publiek opende. Die ruimte was al snel te klein en na een paar omzwervingen kwam er een eigen gebouw. Het nieuwe pand aan de boulevard, een grote, witte betonnen doos met twee verdiepingen in de communistische bouwstijl van de jaren zeventig (de banden met China waren nog niet verbroken) werd in 1974 betrokken. 

De Kunst Galerij werd een staatsmuseum dat als enige moderne kunst na 1880 liet zien en dat deed via tijdelijke tentoonstellingen en een wisselende selectie uit de vaste collectie. Die collectie bestond uit schilderijen uit de periode 1880-1944. Dat waren stadsgezichten, landschappen en klassieke portretten van de grote Albanese schilders Kolë Idromeno, Vangjush Mio, Zef Kolombi, Sadik Kaceli en Sali Shijaku, die allemaal in de jaren voor de tweede wereldoorlog in steden als Parijs en Rome studeerden en klassiek figuratief werk maakten. 

Vangjush Mio: Herfst

 

Kolë Idromeno: Trouwfeest in Shkoder

 

De socialistisch realistische werken uit de hele periode 1950-1990 zijn gemaakt door schilders als Zef Shoshi, Abdurrahim Buza, Vilson Kilica, Sadik Kaceli en Fatmir Haxhi. Beeldhouwers die in deze stijl werkten: Kristaq Rama (vader van premier Edi Rama), Odhise Paskali en Sali Shijaku. 

De thema’s in de jaren vijftig waren: partizanenstrijd en oorlog, strijd tegen analfabetisme, drooglegging van moerassen. 

Vanaf de jaren zestig veranderde dat; de kunstenaars portretteerden toen de nieuwe socialistische mens op het platteland en in de fabrieken. Studenten leerden aan de kunstacademie propagandakunst maken. De opbouw van de collectieve landbouw met taferelen van vrolijke oogstende boeren met zeisen, en de zware industrie met heroïsche arbeiders in de olie-, staal-, tractor- en kunstmestfabrieken werd verbeeld in grote kleurrijke doeken en stoere massieve beeldhouwwerken met heroïsche arbeiders. 

Aan het begin van de jaren zeventig was er heel kort een liberale periode in kunst en cultuur en media. Albanese kunstenaars begonnen te experimenteren met nieuwe kunststromingen. Dit experiment werd echter heel snel de kop ingedrukt en er volgden vele arrestaties onder architecten (Maks Velo), medewerkers van radio en tv (Todi Lubonja) en beeldende kunstenaars (schilder Edison Gjergjo vanwege ‘een pessimistisch mensbeeld en formalisme’). 

Edison Gjergo: De epiek van de ochtend ster, 1971.

 

In de jaren tachtig was geen sprake meer van vernieuwing en overheerste het socialistisch realisme weer.  

 

Petro Kokushta: Op lichthoogte. Foto Herman Zonderland

 

Collectie socialistisch realistische kunst, Foto: Herman Zonderland

 

Collectie socialistisch realistische kunst.

Na de omwenteling 

Vanaf die tijd ontstonden de eerste particuliere galeries die ook buitenlandse kunstenaars toonden. Een generatie jonge Albanese kunstenaars trok na 1991 meteen naar het buitenland (meestal Frankrijk) en enkele kunstenaars maakten een snelle internationale carrière (Edi Rama, Anri Sala en Ornela Vorpsi). De Kunst Galerie liet dit werk na enige tijd ook zien in tentoonstellingen.

Na het einde van het communisme in 1991 bleef de Kunst Galerij bestaan als staatsmuseum met de vaste figuratieve kunstcollectie. Een groot nadeel was dat de Kunst Galerie door de vijftig communistische jaren geen collectie moderne avant-garde kunst had kunnen opbouwen. 

Om daarin te voorzien nam de Nederlandse kunstenaar Jan Dibbets, die in 1995 op bezoek was in Tirana en schrok van het totale gebrek aan moderne kunst, het initiatief de Galerie te voorzien van een basiscollectie moderne kunst. Hij schreef een brief aan honderd internationaal bekende kunstenaars (Appel, Christo, Gilbert & George, Baselitz en Soll Lewit en vele anderen) waarin hij hen vroeg een werk uit hun collectie aan de Albanese Kunst Galerie te schenken. Daar werd massaal gehoor aan gegeven. Die schenkingen vormen nu de kern van de collectie moderne kunst. 

Deze kunstcollectie Dibbets wordt incidenteel tentoongesteld. Eind 2019 was dat weer het geval en hingen alle twintig jaar daarvoor geschonken werken op de tweede verdieping van de Kunst Galerie onder de titel Urimet më të mira 1999/Best wishes for 1999 Collectie Jan Dibbets.  

 

Januari 2020: Tentoonstelling Best Wishes 1999, Collectie Jan Dibbets

 

Januari 2020: Tentoonstelling Best Wishes 1999, Collectie Jan Dibbets

 

Januari 2020: Tentoonstelling Best Wishes 1999, Collectie Jan Dibbets.

 

De Kunst Galerie Nu 

Sla bij een bezoek aan Tirana de Kunst Galerie, achter het Skanderbegplein, aan het begin van de Martelaren van de Natie Boulevard (Bulevard Dëshmorët e Kombit) gelegen, niet over. De grote affiches op de gevel laten zien wat er tijdelijk tentoongesteld wordt; de vaste collectie is altijd wel te zien.

Toen ik er in januari 2020 voor het laatst was, hing er de tentoonstelling Albania Patience, het gedurfde visitekaartje van de nieuwe Kosovaarse directeur Erzen Shkololli, iemand die van experimenten en grote namen houdt. Albania Patience was een combinatie van werken uit de vaste collectie socialistisch-realistische kunst, aangevuld met moderne kunstwerken van internationaal bekende hedendaagse kunstenaars. 

Zoals de beroemde Ghanese kunstenaar Ibrahim Mahama (Biennale Venetië 2015) die het hele gebouw à la Christo ingepakt had met enorme vale bruine lappen en doeken. Helaas ging de tentoonstelling open op een heel ongelukkig moment, net na de verwoestende aardbeving van november 2019. De hele stad sprak er meteen – niet helemaal terecht natuurlijk – schande van. Veel mensen verbleven in tenten, de aardbeving kostte 51 mensen het leven en dan “ vindt Edi Rama geld voor moderne kunst belangrijker dan snelle hulp aan de slachtoffers”.

 

Ingepakte Kunst Galerij in Tirana

 

De grote zaal op de begane grond wordt gebruikt voor tijdelijke tentoonstellingen van Albanese en buitenlandse kunstenaars. Meestal schilderijen en foto’s. De Engelse (Magnum) fotograaf, curator en schrijver Martin Parr toonde hier b.v. indrukwekkende foto’s die hij in 1990 had gemaakt in Albanië, tijdens de eerste reis waar pers welkom was, nét voor de omwenteling. 

De begane grond bevat verder een bibliotheek en een educatieve ruimte (gefinancierd door de Nederlandse Ambassade). Er is geen museumwinkel of collectiecatalogus; er is een website maar die is verouderd. website: www.galeriakombetare.gov.al/en/home

 

Het Park voor de Kunst Galerie 

In het park voor de Galerie is sinds mei 2016 de installatie Cloud Pavilion te zien, een enorme wolkachtige, witte metalen constructie waar je in kunt lopen en trappen kunt beklimmen, ontworpen door de Japanse architect Sou Fujimoto. In deze cloud worden manifestaties en vergaderingen gehouden. 

 

Cloud Pavillion Tirana, Foto: Herman Zonderland.

 

Ga na het museumbezoek ook naar de binnenplaats achter het museum en bekijk het rijtje afgedankte beelden van Enver Hoxha, Jozef Stalin, Lenin en onbekende partizanen. 

 

Afgedankte beelden achter de Kunst Galerij.

 

Twee van deze beelden stonden jarenlang gebroederlijk tegenover elkaar: voor de Kunst Galerij stond een standbeeld van Lenin van de Russische beeldhouwer Tomsky; precies daartegenover stond Stalin, gemaakt door de Albanese Kristina Koljak. 

Eind 1990 werd het beeld van Stalin in het holst van de nacht weggetakeld. In de loop van 1991 haalde men ook Lenin weg. Op de lege marmeren sokkel van Lenin spoot iemand met een spuitbus ‘Pink Floyd’. Voor de alternatieve jongeren van Tirana was dit jarenlang dé plek om af te spreken, te verzamelen, te praten en vandaar verder door de stad te trekken. ‘See you at Pinku… totdat bij een nieuwe bestrating de beide sokkels werden weggehaald.

 

Tirana Pink Floyd, Foto: Bert Spiertz 1994

 

Comments

Geef een reactie