Ik bracht de hele zomer van 2018 door in Albanië. Via een vriendin kreeg ik begin juli een uitnodiging voor de opening van de tentoonstelling van de Franse fotograaf Michel Setboun in Tirana. Ik wilde die tentoonstelling heel graag zien, kende Michel Setboun, een beroemde oorlogs- en reportage-fotograaf. Ik wist dat hij in de jaren tachtig in Albanië was geweest en fotoreportages had gemaakt die ook in Nederlandse tijdschriften (Avenue) waren verschenen.
Michel Setboun
Michel Setboun (Algerije, 1952) is een Franse fotojournalist. Hij volgde een opleiding tot architect maar begon in 1978 te werken als oorlogsfotograaf. Hij deed verslag van de revolutie in Iran, de onafhankelijkheidsstrijd in Angola, Afghanistan, de oorlog tussen Iran en Irak, de burgeroorlog in Libanon. Hij raakte gewond in El Salvador, in de burgeroorlog. Van 1983 tot 1985 werkte hij voor het agentschap Black Star France in India, Afghanistan en Zweden en van 1985-1991 maakte hij reportages in Zuid-Korea, Albanië, Mongolië en Rio voor het bureau RAPHO.
Sinds 1991 is hij freelance fotograaf. Veel bekende tijdschriften hebben zijn foto’s gepubliceerd: Géo, Figaro Magazine, New York Times, Life, Paris Match, Stern … Hij heeft naar meer dan 130 landen gereisd. Hij won de eerste prijs bij de World Press voor berichtgeving over de deportatie van twee miljoen vluchtelingen in Nigeria. Hij is de auteur van talloze fotoboeken.
De tentoonstelling was in het COD (Centrum voor Openheid en Dialoog) dat sinds 2014 is gevestigd in het kantoor van premier Edi Rama (Socialistische Partij). Een luxe voorziening in een politiek beladen gebouw terwijl andere musea en kunstinstellingen in Tirana amper budgetten hebben.
Op The End The Beginning waren 100 foto’s van Setboun uit de periode 1981-1991 te zien, de laatste jaren van het communisme in Albanië voordat het regime in februari 1991 viel en een massale uittocht naar Italië en Griekenland begon.
De opening van de tentoonstelling
Met een officiële uitnodiging op zak liep ik een half uurtje door het centrum en over het Skanderbegplein naar het COD. Lopen was achteraf natuurlijk niet zo’n goed idee. Het was nog ontzettend heet en ik kwam natuurlijk doorweekt aan, terwijl alle andere genodigden in auto’s en taxi’s met airco arriveerden en onberispelijk gekleed en gekapt uitstapten. Controle bij de ingang. Mannen in zwarte pakken, oortjes in, fouilleerden, ook al was premier Rama er zelf niet bij. Michel Setboun had hem de dag ervoor al een privé rondleiding gegeven.
Het was niet druk. Ongeveer 100 mensen waren aanwezig. Er stonden veel schalen met heel goede kwaliteit tapas en bladen vol drank klaar. Wat een verschil met de sobere openingen van het sympathieke Marubi Fotomuseum in Shkodra!. En natuurlijk liepen er mooie slanke meiden in zwarte jurkjes rond die je bij alle kunstopeningen waar ook ter wereld ziet. Dat gaf de opening echt extra karakter.
De expositieruimte van het COD
Het COD was merkwaardig genoeg een luxe en goed onderhouden versie van een typisch communistische ruimte. De entree had roze marmeren tegels, witte muren zonder versiering. In een ruimte stond een mooie design tafel en er is permanent kunst aanwezig.
Drie vrienden van de bekendste Albanese kunstenaar Anri Sala en Edi Rama himself (voordat hij de politiek inging was hij schilder) hebben in 2015 de binnen- en buitenruimte van het COD onderhanden ontworpen en van ‘topkunst’ voorzien: Carsten Höller (paddestoelen in de tuin), Philippe Parengo (nieuwe entree) en Thomas Demand (foto’s).
Setboun’s honderd foto’s zijn interessant en geven een goed beeld van het communistische Albanië van toen. Ik heb in de jaren tachtig ook in Albanië gereisd en herken heel veel. De naam van de tentoonstelling in het Albanees Fundi. Fillimi betekent: Eind Begin. Op mij maakte de foto’s van de wanhopige uittocht per boot naar Italie in de zomer van 1991 de meeste indruk. Setboun was daarbij, in de hel van de haven van Durrës en stond er bovenop. Hoewel hij beslist niet de enige fotograaf was, zoals in 1981 – er waren honderden persfotografen en ik heb die zomer van 1991 echt heel veel foto’s gezien – maar deze geven je een stomp in je maag. Die wanhoop, die magere lijven, die hitte.
Setboun’s honderd foto’s zijn interessant en geven een goed beeld van het communistische Albanië van toen. De naam van de tentoonstelling in het Albanees Fundi Fellimi betekent: Eind Begin. Op mij maakte de foto’s van de wanhopige uittocht per boot naar Italie in de zomer van 1991 de meeste indruk. Setboun was daarbij, in de hel van de haven van Durrës en stond er bovenop. Hoewel hij beslist niet de enige fotograaf was, zoals in 1981 – er waren honderden persfotografen en ik heb die zomer van 1991 echt heel veel foto’s gezien – maar deze geven je een stomp in je maag. Die wanhoop, die magere lijven, die hitte.
Verschillende tv ploegen interviewen Michel Setboun. Als die klaar zijn vraag ik Michel Setboun hoe hij het toch voor elkaar kreeg om als professionele fotograaf het paranoïde Albanië in de jaren tachtig binnen te komen, waar je bijna niets van enig belang mocht fotograferen en zeker geen vrijheid had om erop uit te trekken. Hij vertelt dat hij toen als deelnemer in een Franse toeristengroep reisde, heel voorzichtig was en altijd een onopvallende camera bij zich had. Knap om niet op te vallen. Setboun is teruggegaan in 1991 en heeft de ineenstorting van het Albanese communisme vastgelegd. Heel bijzonder zijn de fotoreportages over de wederopstanding van de religie in het sinds 1967 atheïstische Albanië. Je ziet de bouw van kerken, de vele evangelische groepen die in die beginjaren iedereen wilden bekeren. In 1999 heeft Setboun de komst en het verblijf van duizenden Kosovaarse vluchtelingen vastgelegd, en in 2006 reisde hij weer door het land om reportages over het onherkenbaar veranderde Albanië te maken.
Michel Setboun heeft een uitstekende website met honderden foto’s van Albanië in verschillende perioden. Ze zijn verdeeld in 15 ‘galeries’, met jaartal en thema.
Ik heb uren doorgebracht in zijn schatkamer met beelden van een land dat niet meer bestaat maar dat wel herinnerd moet worden.
Klik hier voor de verwijzing naar de galerij van Setboun: