GJIROKASTRA, EEN VREEMD MOOI DORP
traditionele huizen in Gjirokaster gebouwd tegen een heuvel

In 2011 had de Volkskrant een aparte bijlage Reizen, met heerlijke lange reisreportages. En een vaste rubriek “De Plek” met vragen als “Waar zit je het liefst?” en “Waarom? Aan Bekende Nederlanders werd wekelijks gevraagd wat hun favoriete vakantieplek was. Voor theatermaakster Adelheid Roosen was dat Albanië. Toen een niet zo’n erg voor de hand liggende vakantiebestemming. Roosen vertelde dat ze in het jaar dat de Europese Unie werd uitgebreid met veel nieuwe landen samen met haar vriend een tocht door Oost Europa maakte, ‘ik wilde onze nieuwe buren ontmoeten’.  Albanië vormde het daverende slotstuk.

 

Artikel Adelheid Roosen, De Volkskrant, 2011.
Artikel Adelheid Roosen, De Volkskrant, 2011.

Roosen: ’Er bestaat een vreemd mooi dorp in Albanië, Gjirokastra, het geboortedorp van de laatste communistische president Enver Hoxha en de geniale auteur Ismail Kadare. op delen of andere manier bleef het de betonblokken van het communisme bespaard. Bij aankomst lijkt het alsof je een openluchtmuseum binnenrijdt. Overal staan kleine huisjes, zijn smalle steegjes, kinderkopjes, patio’s met kleine theehoekjes en weelderige bloemenstruiken. En dat terwijl de president die er woonde het communisme verkondigde. Bizar. Midden in Albanië een stuk oud-Europa. Ik dacht steeds: wow’. 

 

De stenen stad op de Unesco erfgoedlijst.’ 

Stad Gjirokaster. Foto: Shutterstock
Stad Gjirokaster. Foto: Shutterstock

 

Ik kan me Adelheid’s enthousiasme goed voorstellen. Gjirokastra is alleen geen dorp maar een grote stad met een lange geschiedenis. De Byzantijnse kroniekschrijver Kantakuzenos uit de 14de eeuw noemde de stad al, toen de zetel van de feodale Zenebisha familie. In de 15de eeuw veroverden de Ottomanen de Balkan, de stad ontwikkelde zich snel tot een belangrijk handels- en administratief centrum. In Gjirokastra stonden aan het eind van die eeuw al 160 huizen. Daarna groeide de stad heel snel. Rijke kooplieden en grootgrondbezitters bouwden rondom de oude citadel hoge huizen in de vorm van torens. Gjirokastra bevat enkele opmerkelijke voorbeelden van huizen van dit type, allemaal uit de 17de, 18de en het begin van de 19de eeuw.

De Turkse reiziger Evlya Cheleby schreef in 1672 over de stad Argyro Kastro (de Ottomaanse naam): ‘Hij is in zeer oude tijden gebouwd van uitgehakte stenen en staat op een rots die de vorm van een visgraat heeft. Aan beide kanten is een hoofdstraat, die door de burcht heenloopt, vol met huizen waarvan de daken met steenplaten bedekt zijn’. 

De Engelse reiziger, dichter, schrijver en tekenaar Edward Lear maakte in 1848 een rondreis door de Albanese provincies van het Ottomaanse rijk en tekende in Gjirokastra de karakteristieke traditionele Turkse huizen. 

 

Gjirokastra gezien door de ogen van Edward Lear, met een karakteristiek huis, de burcht en het aquaduct op de achtergrond. 1848
Gjirokastra gezien door de ogen van Edward Lear, met een karakteristiek huis, de burcht en het aquaduct op de achtergrond. 1848

 

Diezelfde oude binnenstad met stenen huizen met leistenen daken en hoge huizen als forten staat er nu nog steeds en is al die tijd tamelijk ongeschonden gebleven, ook in de communistische tijd. Ook Enver Hoxha zag in dat zijn geboortestad een nationaal monument was. Na het einde van het communisme, in de chaotische jaren negentig dreigde de stad te verloederen door verwaarlozing van het noodzakelijke onderhoud. Collectieve voorzieningen en cultureel erfgoed onderhouden had geen prioriteit in deze periode van plunderingen en burgeroorlog. De schoonheid van de stad brokkelde in snel tempo af.

Gelukkig riep de Unesco in 2005 de museumsteden Berat en Gjirokastra uit tot werelderfgoed. Daarna kwamen er fondsen beschikbaar om de meest gezichtsbepalende gebouwen goed te renoveren en te blijven onderhouden. Buitenlandse culturele erfgoed-experts (Zweden, Zwitserland) hebben vanaf die tijd hard gewerkt om de bijzondere architectuur in ere te herstellen en door Albanezen die de oude ambachten nog beheersten, zoals gespecialiseerde dakbedenkers, steenhouwers en houtbewerkers, in te schakelen. Nog net op tijd. De stad is bijna helemaal opgeknapt en kent sinds 2015 een enorme stijging van bezoekersaantallen. In dat jaar waren de meeste renovaties afgerond en kon je in het centrum genieten van mooie straten en een aantrekkelijke bazaar in het centrum. Veel oude opgeknapte huizen die musea waren geworden kon je toen bezoeken.

 

Het centrum van Gjirokastra, het kruispunt van de twee hoofdstraten met de bazaar in 1994. Foto: Bert Spiertz
Het centrum van Gjirokastra, het kruispunt van de twee hoofdstraten met de bazaar in 1994. Foto: Bert Spiertz
Gjirokastra 2018. Foto Poli Loman
Gjirokastra 2018. Foto Poli Loman

 

Ik ben erg enthousiast over de vele mogelijkheden die de stad nu biedt aan toeristen. Net als bij Shkodra, ook zo’n pareltje van architectuur, adviseer ik aan Nederlandse bezoekers: blijf er een paar dagen, reserveer een kamer of een hotel in een oud huis (zoals het Babameto Huis of Hotel Kalemi) met uitzicht en ga lopen. Beperk je niet alleen tot een wandeling door de hoofdstraten van de stad en het obligate bezoek aan de burcht. Neem de tijd voor de buitenwijken, wandel naar de Ali Pasha brug, bezoek moskeeën en plan een paar uurtjes in voor de magnifiek gerestaureerde museumhuizen van de vroegere rijke families. De huizen zijn helaas niet allemaal oud en origineel. Er waren oorlogen, branden, vernielingen. Het geboortehuis van Hoxha is na de oorlog door brand verwoest; Kadare’s huis is in 1997 (het jaar van de piramide-rellen en plunderingen) in vlammen opgegaan, maar ze zijn zoveel mogelijk in de originele staat herbouwd. 

 

Gjirokaster Bazaar. Foto: Herman Zonderland
Gjirokaster Bazaar. Foto: Herman Zonderland

Dwaal door de kelders, bekijk de waterputten en de fundamenten, loop de trappen op en af tussen de verschillende verdiepingen. Bekijk op je gemak de ruime gemeubileerde kamers van het Zekate Huis, Shekuli Huis, Kadare Huis, Hoxha Huis (het huidige Etnografische Museum) en Babameto Huis. Je ziet beschilderde schoorstenen, kasten met houtsnijwerk, geweven rode kleden met de typische Albanese patronen, lage banken met witte kussens en glas-in-loodramen, waardoor je echt een idee krijgt van het dagelijks leven van de gegoede families in de Ottomaanse tijd. Door het uitzicht vanaf de balkons en terrassen heb je bovendien op diverse hoogtes een magnifiek zicht op de stad en de omgeving. Ik vraag aandacht voor deze prachtige oude panden die ik recent nog heb bezocht en die hoog op mijn top tien van de stad Gjirokastra staan.

 

Zekate Huis

Het Zekate Huis ligt heel hoog, aan de Rruga Bashkim Kokona. Je moet even klimmen. Het majestueuze huis met de twee torens en twee verdiepingen dateert uit het begin van de 19de eeuw en is vanaf 2005 grondig gerestaureerd. In dit type versterkte torenhuizen – Kulle (Turks voor toren) woonden vermogende particulieren zoals administratieve ambtenaren of handelaren. De huizen zijn allemaal volgens een zelfde basis principe gebouwd: veilige stenen onderste verdiepingen met daarop een houten verdieping waarop zich de belangrijkste kamers voor een uitgebreide familie bevinden. In de muren zijn schietgaten geplaatst ter verdediging tegen vijanden. 

De entree van het Zekate huis. Foto: Angelika Drager
Het Zekate huis. Foto: Angelika Drager

 

Het Zekate Huis is echt een bijzonder voorbeeld van typische  Ottomaanse torenwoningen. Het werd gebouwd in 1811/1812 voor de familie van Beqir Zeko, een Ottomaanse pasja. Het huis heeft twee torens en een grote gevel met twee dubbele bogen die de zware hoogste verdieping ondersteunen. Het uitzicht op de stad en de riviervallei beneden is spectaculair. Er zijn drie woonlagen; de begane grond bevat opslagruimten, een keuken met hoog plafond en de watervoorziening. Via een centrale trap die door het hele huis gaat komt je op de twee verdiepingen. De eerste verdieping heeft twee kamers die werden gebruikt als woonruimte voor de familie, terwijl de derde verdieping een prachtige grote ontvangstruimte en twee andere kleinere kamers heeft. Die ontvangstkamer is zeer rijk ingericht met beschilderde muren, een mooi bewerkt houten plafond en een sierlijke open haard. In het midden van deze verdieping bovenaan de trap is een houten balkon met uitzicht op de stad. Dit heeft een verhoogd gedeelte waarop het hoofd van het gezin zat, zijn gasten ontving en keek wat er beneden in de stad gebeurde. Na afloop van je bezoek kun je op het prachtige terras een drankje nemen, de kaartjesverkoper runt ook de bar. 

 

Exterieur Zekate Huis, Gjirokastra. Foto: Angelina Drager
Exterieur Zekate Huis, Gjirokastra. Foto: Angelina Drager
Details Zekate Huis. Foto: Gerda Mulder
Details Zekate Huis. Foto: Gerda Mulder
Interieur van het Zekate huis. Foto: Gerda Mulder
Interieur van het Zekate huis. Foto: Gerda Mulder
Trap met rode loper in Zekate huis. Foto: Angelina Drager
Trap met rode loper in Zekate huis. Foto: Angelina Drager

 

Skenduli Huis

Nog een groot en indrukwekkend torenhuis uit de 19de eeuw staat in de Rruga Palorto in de gelijknamige wijk, vlak bij het huidige Etnografisch Museum (dat tot 1990 het huismuseum van de Albanese dictator Enver Hoxha was). Het is het meest authentieke gebouw in Gjirokastra en het best bewaarde huis in de oude stad. Het Skenduli Huis is gebouwd in 1823 door de rijke familie Skenduli. In 1984 werd het onteigend; daarna kreeg het de functie van Etnografisch Museum. Het huis is na 1991 teruggegeven aan de erfgenamen van de vroegere eigenaar. Nasip Skenduli is een afstammeling van de familie die dit huis ooit heeft gebouwd. 

 

Buitengevel Skenduli huis in Gjirokastra. Foto: Gerda Mulder
Buitengevel Skenduli huis in Gjirokastra. Foto: Gerda Mulder

 

Hij woont er zelf niet en heeft ingestemd met conservering en restauratie door vrijwilligers. Dat proces heeft jaren geduurd, het huis is pas geopend voor publiek in 2015. Je kunt het huis alleen bezoeken via een rondleiding door een van die vrijwilligers (of de eigenaar zelf!) en dat is bijzonder interessant. Ik kreeg een rondleiding van een jonge vrouw die echt een studie van het huis had gemaakt, alles wist en ook alle zaken in het huis kon demonstreren zoals het aan- en uitzetten van de waterleiding, het aansteken van de open haard, het vullen van olijfolievaten. Ze vertelde dat dit een van de rijkste huizen van Gjirokastra was, omdat het 9 open haarden had (veel open haarden hebben was een teken van rijkdom); 6 badkamers, 12 kamers, 44 deuren, 64 ramen en 4 hamams (Turks stoombad). Meer van alles dan in het nabijgelegen huis van de familie Hoxha! Veel kamers zijn in hun oorspronkelijke vorm bewaard gebleven, dat komt waarschijnlijk omdat het na de onteigening niet leeg heeft gestaan en jarenlang goed werd onderhouden als Etnografisch Museum van de staat. De versterkte muur die het pand omringend is 17 meter lang, en ook nog origineel. Dit was overigens het enige museum dat ansichtkaarten verkocht en een gidsje had…

 

Skenduli huis in Gjirokastra. Foto: Gerda Mulder
Skenduli huis in Gjirokastra. Foto: Gerda Mulder
Interieur, Skenduli huis Foto: Gerda Mulder
Interieur, Skenduli huis Foto: Gerda Mulder
Vuurplaats in de grote ontvangstruimte (oda) van het  Skenduli Huis. Foto: Gerda Mulder
Vuurplaats in de grote ontvangstruimte (oda) van het  Skenduli Huis. Foto: Gerda Mulder

 

Etnografisch Museum (voormalig Hoxha Huis)

In de communistische tijd betekende een bezoek aan Gjirokastra altijd ook een bezoek aan het Enver Hoxha Geboortehuis/Museum. Een verplicht nummer. Het huis was al een keer afgebrand en op dezelfde plek herbouwd en was in de loop van de jaren uitgebreid met de panden ernaast.  

Ik herinner mij een schitterend authentiek groot huis met in de verschillende zitkamers een permanente tentoonstelling met vitrines gewijd aan de jeugd van Hoxha, het leven van Hoxha en zijn leidende rol in de bevrijdingsstrijd van Albanië in de Tweede Wereldoorlog. Na zijn dood in 1985 kreeg de grote piramide in Tirana de functie van Hoxha museum en nam het belang van het museum in Gjirokastra af. Enfin, in 1991 werd het huis geplunderd en kwam het leeg te staan. Later, na de teruggave van het Shekuli Huis besloot de gemeente de collectie van het Etnografisch Museum van het Shekuli huis over te brengen naar het lege Hoxha Huis. 

Ik was voor het eerst in het Etnografisch Museum in 2009. Het gebouw was me dus bekend, de collectie niet. Zoals zoveel etnografische musea in Albanië is dat een mix van locale klederdrachten, oude gebruiksvoorwerpen uit de streek en foto’s.

 

Etnografisch Museum Gjirokastra, voormalig huis van Enver Hoxha. Foto: IntoAL
Etnografisch Museum Gjirokastra, voormalig huis van Enver Hoxha. Foto: IntoAL
Etnografisch Museum Gjirokastra. Foto: Poli Loman
Etnografisch Museum Gjirokastra. Foto: Poli Loman
Etnografische museum in voormalig Hoxha Huis Foto: Angelika Drager
Etnografische museum in voormalig Hoxha Huis Foto: Angelika Drager

 

Fico Huis 

Het Fico Huis aan de Rruga Pertef Kokona wordt nog gerestaureerd en is niet toegankelijk voor publiek. Je komt er langs op weg naar het Kadare Huis en het exterieur is prachtig. Een groot, robuust huis, warm geel geschilderd, zo te zien goed onderhouden. Op een informatiepaneel aan de muur staat de uitgebreide geschiedenis van het huis van de familie Fico. Fico House is gelegen op een van de meest zichtbare plekken van de stad. De locatie, grootte en schoonheid zijn enkele van de redenen waarom het beeld op veel ansichtkaarten van Gjirokastra staat. Het is het meest opvallende huis in de oude stad, vanwege zijn gele kleur.

Dit huis is later gebouwd dan de andere museumhuizen, pas in 1902. De structuur is bijna hetzelfde als andere traditionele huizen, een stenen basis en houten verdiepingen, maar de decoraties binnen en buiten zijn anders. Het huis is veel eenvoudiger, moderner, met minder versieringen. De zolder van het huis is wel uniek, die bevindt zich in het midden van het huis, op de bovenste verdieping. Een ander verschil met de andere huizen is de stenen brug aan de buitenkant, die dit huis verbindt met het huis ernaast, dat van andere familieleden Fico is.

 

Fico Huis. Foto: Gerda Mulder
Fico Huis. Foto: Gerda Mulder

 

Huis van Kadare 

Het geboortehuis in Gjirokastra van Albanië’s bekendste schrijver Ismail Kadare is in 1997 afgebrand. Een groot drama, want uitgerekend dit huis is fantastisch beschreven in een van zijn mooiste en meest toegankelijke boeken, ‘Kroniek in Steen’ over zijn jeugd. Het huis is zelfs een hoofdpersoon. Kadare beschrijft elke hoek van dit huis. Lees het beslist als je in Gjirokastra bent. Tijdens het bezoek kun je je Kadare dan goed voorstellen als kleine jongen in dit huis, dicht bij de ramen zittend en getuige van de verschrikkingen van de Tweede Wereldoorlog. (Kadare is in 1938 geboren).

 

Gjirokastra, Interieur Kadare Huis Foto: Gerda Mulder
Gjirokastra, Interieur Kadare Huis Foto: Gerda Mulder

 

Het stenen huis werd gebouwd in 1799 en in 1991 door de staat geclassificeerd als ‘cultureel monument’. Het huis werd -onder auspiciën van de UNESCO en het Albanese Ministerie van Cultuur- helemaal herbouwd en op 28 januari 2018 geopend voor het publiek, ter gelegenheid van de 80ste verjaardag van Kadare. Helemaal historisch verantwoord was de herbouw niet. Het huis is veel groter uitgevallen dan het ooit is geweest… 

 

Het Ismail Kadare Huis ligt midden in de historische wijk Palorto. Je bereikt het door de echte ‘Zottensteeg’ (Albanees: Sokaku i të Marrëve), te nemen die Kadare in zijn boek ook noemt en dan vanaf de Rruga Fato Berberi een zijstraat in te slaan. Binnen in de hal staat de geheimzinnige waterput met de eigen geluiden die Kadare zo treffend beschrijft in zijn boek. Het huis is zoveel mogelijk ingericht zoals het ooit was, met enkele originele voorwerpen van de familie Kadare.

 

Ismail Kadare huis in Gjirokaster. Foto:IntoAL
Ismail Kadare huis in Gjirokaster. Foto:IntoAL

De overige meubels, kleden en gordijnen benaderen zoveel mogelijk de originele inrichting. Er hangt aan de muur van de patio een vrij compleet chronologisch overzicht van het leven van Kadare; al zijn boeken liggen er. Het huis heeft echter toch vele lege kamers en men bedacht dat die bijzonder geschikt waren om er tijdelijke tentoonstellingen te organiseren.Toen ik er in 2018 was hingen er foto’s van de Oostenrijkse fotograaf Robert Pichler, die in 1990 fotografeerde in de bergen van Noord-Albanie. Zijn zwart-wit foto’s laten een arm en chaotisch Albanië zien dat ik wel herken maar dat me voorkomt als een heel ver verleden. 

 

Babameto Huis

Het Babameto Huis is een groot oud huis in het centrum, dicht bij de Bazaar. Het prachtige witgeschilderde traditionele pand met zijn drie verdiepingen lijkt een geheel maar is een combinatie van twee aparte woningen, gebouwd voor twee broers in 1885 en 1887.  Ze zijn beide verschillend van interieur. De broers hadden de beste bouwmeesters en ambachtslieden ingehuurd en gebruikten materialen van zeer goede kwaliteit.

Het huis heeft onlangs een volledige restauratie ondergaan, uitgevoerd door de organisatie Cultureel Erfgoed Zonder Grenzen afdeling Albanië. Het heeft een functie als hostel en cultureel centrum. Enkele kamers in het huis hebben een museumfunctie, met traditionele klederdrachten en kunstvoorwerpen. Het huis heeft ook gediend als opleidingscentrum voor jongeren die oude ambachten wilden leren om traditionele panden te kunnen restaureren  als steenhakken, houtbewerken en restaureren en stageplaats voor jonge restauranthouders. Ik ben echt te oud voor een hostel met slaapzalen maar het lijkt me toch geweldig om in zo’n prachtig pand uit het verleden te logeren.

 

 

Babameto huis nu als hostel. Foto: Gerda Mulder
Babameto huis nu als hostel. Foto: Gerda Mulder
Interieur Babameto huis, Gjirokastra Foto: IntoAL
Interieur Babameto huis, Gjirokastra Foto: IntoAL

Wilt u meer reisinspiratie opdoen over Albanië?
Abonneer hier op onze nieuwsbrief en mis niets.

Weet u een bekende die het leuk zou vinden om deze blog te lezen? Attendeer ze a.u.b op de blog. Volg ons ook via onze Facebook pagina. We publiceren regelmatig waardevolle content over Albanië.