Yad Vashem monument

Joods gezin uit Nederland overleeft Tweede Wereldoorlog in Albanië 

Een Joods gezin vluchtte in 1943 uit Nederland, kwam in Albanië terecht en overleefde daar de oorlog. Een ongelooflijk verhaal dat ik hoorde van een Nederlandse vrouw die al jaren in Albanië woonde. Ik was in 2013 op weg naar het dorp Theth in de bergen en bezocht als tussenstop de familie Wesselingh in Barbullush, een dorpje in Noord-Albanië, vlak bij Shkodra. Ik wist al jaren van hun bestaan maar het was er steeds niet van gekomen om hen te bezoeken. Nu kwam ik in de buurt en had tijd. 

Dick en Helene Wesselingh bezochten sinds 1993 Albanië en ze hadden zich in 2004 met hun drie kleine kinderen in Albanië gevestigd. Dat was een nogal ongebruikelijke keuze, en ik was erg benieuwd wat hen gedreven had. Ze waren in Barbullush actief met de hulpverlening aan de arme plattelandsbevolking en hadden na enorm grote overstromingen in Noord-Albanië in 2010 een eigen Stichting opgezet, Doe Iets Goeds, die werd ondersteund door Ouderen Omroep Max. Voorzitter Jan Slagter van Max was begaan met de situatie van ouderen in Oost-Europa en de Balkan en hielp met het opzetten van een bejaardentehuis voor arme, vaak alleenstaande, ouderen die in krotten woonden en zich moeilijk konden redden. 

De Wesselinghs hadden nu ook een camping en restaurant opgezet; het toerisme begon op te komen en ze ontvingen steeds vaker Nederlandse bezoekers met campers. Pas toen ik op bezoek was bij Dick en Helene hoorde ik hun verhaal; de echte reden waarom ze in Albanië terecht waren gekomen. Een bijzondere geschiedenis die alles te maken had met een vriend van Helene’s vader.

helene wesselingh en haar man
Dick en Helene Wesselingh in Albanië.

Levi da Costa 

Helene’s vader, Janus de Kuyper, was voor de Tweede Wereldoorlog bevriend met Levi da Costa, beheerder van het Joodse kerkhof in hun woonplaats Ouderkerk aan de Amstel. 

Toen na de Duitse bezetting de razzia’s onder joden toenamen besloot Levi met zijn vrouw en dochter naar het buitenland te vluchten. Na veel omzwervingen kwam het gezin terecht in Albanië. De Da Costa’s waren jaren lang ‘te gast’ – de term ‘onderduiken’ is onjuist – bij een Albanese familie op het platteland, droegen Albanese kleding en leerden Albanees spreken. In Albanië gold de ‘Besa’, het Woord van Eer; waarbij gastvrijheid en mensen in nood helpen een vanzelfsprekend onderdeel van de cultuur is. De Duitsers, die in 1943 bezetten vonden hen niet. Ze overleefden, vierden eind 1944 de bevrijding van Albanië en namen afscheid van hun gastgezin. Levi da Costa beloofde hun redders dat hij zou schrijven en zou terugkomen. Hij ontving van zijn Albanese gastfamilie als geschenk een ketting met een speciale, daarbij behorende, brief. De Da Costa’s keerden in 1945 terug naar Nederland, waar ze hoorden hoeveel Joden waren omgekomen.

Levi vertelde over zijn belevenissen in Albanië aan Janus de Kuyper en zijn vrouw Cathrien. Hij had beloofd zijn Albanese gastfamilie te schrijven en ooit terug te gaan, maar er kwam geen reactie op brieven en hij kon het land niet meer in. Albanië was van 1944 tot 1991 een gesloten en ontoegankelijk communistisch land dat geen buitenlandse bezoekers toeliet. De vrienden Janus en Levi beloofden elkaar dat de boodschap en de belofte van de Albanezen niet verloren mocht gaan. Na het overlijden van Levi en Janus, kreeg Janus’ jongste dochter Hélène de ketting met de brief. Toen het communistische regime eindelijk viel en het land weer toegankelijk was, wilde Cathrien naar Albanië reizen. In 1993 was het zover, Cathrien begeleidde een Albanees meisje dat in Nederland geopereerd was en dochter Helene ging met haar mee. Ze reisden naar het platteland waar Levi da Costa had gewoond en zagen daar honger, intense armoede, en mensen die leefden in moeilijke omstandigheden. Helene en haar man richtten de Stichting Doe Iets Goeds op en starten hulpprojecten om de straatarme Noord-Albanese bevolking te helpen. Uiteindelijk emigreerden ze in 2004 naar Albanië. 

Helene schreef in 2016 een boek, De belofte van de nakomeling, Overleven in Albanië. Hierin vertelt zij over de moeizame zoektocht naar de familie die de Da Costa’s tussen 1942-1944 onderdak hadden verleend en die haar leven veranderde. Ze vond na jaren zoeken de familie terug en kon Eva, de al bejaarde dochter van Levi da Costa in contact brengen met haar vriendinnetje in de oorlog, de dochter van de familie. Eva herinnerde zich nog Albanese zinnen. De belofte was ingelost.

 

de belofte van de nakomeling
De cover van Hélène’s boek.

 

Helene Wesselingh

Joden in Albanië 

Hoe is het mogelijk dat overal ter wereld Joden werden weggevoerd en dat in Albanië als enige land de joodse bevolking tijdens de oorlog toenam? Volgens de Albanese volkstelling van 1930 waren er 204 Joden geregistreerd. Albanië had altijd een kleine joodse minderheid, afstammelingen van sefardische joden die eind 15de eeuw tijdens de Spaanse Inquisitie waren verdreven. Ze woonden verspreid over het hele land en leefden vreedzaam samen met hun buren tijdens de Ottomaanse periode. 

Na 1933, de opkomst van Adolf Hitler in Duitsland, zocht een aantal families van Duitse en Oostenrijkse joden hun toevlucht in Albanië. De Albanese ambassade in Berlijn bleef visa afgeven aan joden tot eind 1938, in een tijd dat geen enkel ander Europees land bereid was hen op te nemen. De Albanese regering werkte mee. De islamitische verzetsstrijder die na de onafhankelijkheid en Eerste Wereldoorlog minister en premier werd (en die zich in 1928 zelf tot koning uitriep: koning Zog I), een autoritaire leider die sterk onder Italiaanse invloed stond, liet de buitenlandse Joden toe, ze zouden via Albanië toch verder doorreizen. Toen dat steeds moeilijker werd ontvingen ze verblijfsvergunningen. Later kwamen daar Joden uit Centraal-Europa en het door de Duitsers bezette Joegoslavië en Griekenland bij. Albanië nam ze allemaal gastvrij op en bracht ze onder in gastgezinnen.

De Joodse vluchtelingen uit Duitsland en andere landen werden meestal goed verzorgd door de lokale bevolking. Die zorgde niet alleen voor onderdak, maar ook voor tijdelijke banen zoals schoenlapper of boer. De vluchtelingen/gasten overleefden allemaal de nazi-bezetting van Albanië (1943-1944). Tijdens de bezetting werden joden ook niet verraden of overgedragen aan de Duitsers, een weerspiegeling van hoe goed de Albanezen zich aan hun traditionele gebruiken van gastvrijheid en ‘besa’ hielden.

Monument in Israel. Foto: Yad Vashem
Monument in Israel. Foto: Yad Vashem

Lijst met namen van Albanezen in Albanië die Joden redden van de Nazi’s en als Rechtvaardigen uit de Natiën worden herkend door het Joodse volk

 

Albanese rol in opvang joden bleef lang onbekend 

De voorbeeldige Albanese opvang van de joden in de Tweede Wereldoorlog is lang onbekend gebleven, ook in Israel, hoewel veel overlevenden naar dat land vertrokken.

Albanië was 45 jaar lang communistisch en gesloten en er was geen contact mogelijk tussen de overlevenden en hun gastgezinnen. Ze wilden hun dankbaarheid uitdrukken in brieven en bezoeken maar dat mocht niet.

Er zijn voorbeelden bekend van buitenlandse brieven die wel aankwamen zoals in het geval van het dorp Quarriste bij Elbasan, waarvan de inwoners maar liefst 26 joden verborgen. De Oostenrijkse journaliste Franziska Tschinderle, auteur van het boek Unterwegs in Albanien (2020) beschreef het verhaal van de Argentijnse Simon Aurest. 

Hij woonde als Joods kind in Quarristë en overleefde. In de jaren tachtig stuurde hij, als volwassen man, een bedankbrief aan de inwoners, een brief die ook nog aankwam, ondanks het communisme, de censuur en de geheime dienst. Hij bedankte de familie Biçaku die hem en zijn ouders onderdak had verleend, schreef dat hij zich ‘de smaak van het versgebakken maisbrood nog kon herinneren’ en vroeg zich af wat hij voor het dorp kon doen. De familie Biçaku, die de brief las, schreef verheugd een brief terug met behulp van een tolk maar was veel te bang om ook maar iets terug te vragen. De journaliste bezocht de dochter van de familie, Elida Bicaku (65), die 15 jaar was toen de brief uit Argentinië aankwam. Zij had toen meteen voorgesteld om kleren uit Argentinië op te laten sturen. Albanië was erg arm in die tijd en aan kleren was veel gebrek. Dat verzoek haalde de brief niet. Veel te gevaarlijk.

Yad Vashem Monument

In juni 1987 stuurde de Israëliër Gavra Mandil een lange brief naar Yad Vashem,  de officiële staatsinstelling van Israël voor het herdenken van de Joodse slachtoffers van de Holocaust. Gavra kwam uit een Joodse fotografenfamilie;  zijn grootvader was ooit fotograaf in dienst van de Joegoslavische koning, zijn vader had voor de oorlog een fotostudio in het Servische Novi Sad. De familie ontvluchtte Joegoslavië na de inval van de Duitsers en kwam via Kosovo in Albanië terecht. De kleine Gavra kreeg een andere, islamitische naam, Ibrahim, ging naar een Albanese school en bad in de moskee om niet op te vallen. Ze woonden in bij een Albanees gastgezin, de familie Veseli. Goed geselecteerd: vader Veseli was fotograaf en had een fotostudio. Vader Mandil, ervaren fotograaf, hielp vaak in die fotostudio en portretteerde zelfs Duitsers die portretfoto’s lieten maken…..De mannen raakten bevriend maar konden elkaar na afloop van de oorlog nooit meer ontmoeten. De familie Mandil vertrok naar Israel, waar Gavra Mandil later ook fotograaf werd en een fotostudio in Tel Aviv opende. Hij bleef geïntrigeerd door de warme Albanese opvang en schreef uitgebreid over zijn goede ervaringen in Albanië aan Yad Vashem. De familie Veseli was de eerste Albanese familie die door Yad Vashem genoemd werd in het Holocaust monument ‘Rechtvaardigen van de Naties’. Er zouden nog vele Albanese families volgen en er komen nog steeds nieuwe namen bij. 

Joden in Albanië nu 

De huidige Joodse bevolking in Albanië is klein en leeft voornamelijk in Tirana (het gat om ongeveer vijftig mensen). Een plaquette in het Nationaal Historisch Museum en een monument in het Grote Park Tirana; een klein museum in Berat (Muzeu Solomoni) is alles wat herinnert aan de jodenopvang. Er zijn in Albanië geen sporen van Joodse cultuur meer te vinden. 

Er zijn de afgelopen jaren veel (voornamelijk buitenlandse) boeken geschreven en documentaires gemaakt over de bijzondere en succesvolle opvang van joden in de Tweede Wereldoorlog in Albanie. Daarin staan ook andere verklaringen dan de veelgeprezen en vergaande gastvrijheid, die deel uitmaakt van de Albanese cultuur. Duitse publicaties (Bundesarchiv serie Die Verfolgung und Ermordung der Europeischen Juden durch das Nationalistische Deutschland 1933-1945/Band Südeuropa und Italien) noemen vooral de grote religieuze tolerantie, ontstaan in de vijf eeuwen Ottomaanse bezetting en nog vandaag merkbaar in de Albanese samenleving. Het gebrek aan betrouwbare bevolkingsstatistieken waardoor de nazi’s geen efficiënte razzia’s konden organiseren. Locale autoriteiten die toestonden dat joden Albanese namen en staatsburgerschap kregen en naar de moskee konden…

Het resultaat was hartverwarmend. Drieduizend joden hebben in Albanië overleefd. 

joods-monument-in-tirana

Op dit moment werken twee mensen aan de oprichting van het Albanees Nationaal Holocaustmuseum: Rabbi Yisroel Finman en de Albanese kunstenaar Dastid Miluka. Het wordt het eerste museum van de Holocaust over degenen die het overleefden, want dat deden de Albanezen: ze beschermden en hielpen de Joden die door het nazisme werden vervolgd. Het opnieuw opbouwen van het geheugen en de identiteit van Albanezen begint hier ook’.

3 Replies to “Joods gezin uit Nederland overleeft Tweede Wereldoorlog in Albanië ”

Gerda Leuiken
mei 5, 2021
Wat een fantastische mensen in Albanië. Super gastvrij. Dat zij dit voor de Joodse mensen gedaan hebben tijdens de 2e Wereldoorlog, verbaast mij niets. Een arm volk met het hart ❤️op de juiste plaats..
Beantwoorden
    Poline Loman
    mei 6, 2021
    Hartelijk dank voor uw reactie. Ik ben blij dat deze daad spreekt van de twee belangrijkste eigenschappen van de Albanezen als volk: gastvrij en betrouwbaar, zeker naar de gasten toe. Goed doen kan in alle situaties.
    Beantwoorden

Geef een antwoord

Note: Comments on the web site reflect the views of their authors, and not necessarily the views of the bookyourtravel internet portal. You are requested to refrain from insults, swearing and vulgar expression. We reserve the right to delete any comment without notice or explanations.

Uw e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn ondertekend met *