Vervolg op blog vorige week over Valbona
Je bent in Valbona gekomen en je blijft daar een paar dagen voordat je verder trekt. Dan is een wandeling naar het dorp Rrogam en naar de waterval een prachtige dagtrip.
Rrogam
In juli 2011 was ik ’s morgens vroeg met een groep van negen wandelvrienden vertrokken uit Theth en via een lange klim door de bossen over de Valbona-pas (1800 m) getrokken. We picknickten op een groene bergweide met majestueus uitzicht op de rotsige bergen en liepen daarna verder naar Valbona. Op een bospad in de heuvels zagen we de eerste – zeer verspreid liggende traditionele stenen huizen met houten daken- van het dorpje Rrogam.
Op het pad kwam een jonge boer op een paard ons tegemoet. Hij groette ons vriendelijk, maakte een praatje met onze twee Albanese vrienden en nodigde de hele groep (we waren met z’n tienen) uitnodigde om koffie te komen drinken in zijn boerderijtje. Natuurlijk namen we de uitnodiging aan. Even later zaten we op houten krukjes, gemaakt van omgehakte bomen, op zijn erf.
De boer vertelde dat hij Besnik Shini heette, hier geboren was en hier zijn hele leven gewoond had. Jaren geleden verhuisde hij – zoals zoveel oorspronkelijke dorpsbewoners- vanwege de strenge winters met veel sneeuw en de gesloten dorpsschool naar de stad. Hij leefde daarna met zijn gezin alleen ’s zomers in Rrogam. Zijn vrouw Dhurata verblikte of verbloosde niet van het onverwachte bezoek en ging meteen tien kopjes Turkse koffie zetten terwijl Besnik ons de boerderij, het erf en het vee en de landbouwgrond liet zien.
Het stenen huis was erg verwaarloosd, het houten dak was voor de helft kapot. We mochten het huis ook binnen bekijken en ik zag in de slaapkamers op de eerste verdieping geen bedden maar matrassen op de grond. Er was een kamer zonder meubilair en een keuken waar zelfgemaakte kaas in emmers stonden te rijpen. Op zijn akkers verbouwde Besnik aardappels en groenten. Dhurata en Besnik woonden hier de hele zomer met hun twee kinderen Emiliana en Emilio en ze hoopten vurig dat er langs hun huis veel wandeltoeristen uit Theth zouden komen lopen zodat ze een bar en restaurant konden beginnen.
Onder het drinken van zelfgemaakte druivenraki en schapenkaas overlegden we onderling hoe we dit sympathieke echtpaar zouden kunnen helpen. Een van ons bood aan bij te dragen aan de noodzakelijke reparatie van het dak.
Documentaire over Rrogam
Rrogam was een klein katholiek bergdorp met 3.000 mensen in Noord-Albanië, vlak bij de grens met Montenegro en sinds de Tweede Wereldoorlog gesloten voor buitenlanders. De traditionele gemeenschap had tot die tijd geleefd volgens traditionele codes waarin eer en etiquette het dagelijks leven bepaalden. De nieuwe communistische wetgeving had Rrogam diepgaand beïnvloed maar de boeren volgden nog steeds hun eigen regels en hielden waar mogelijk vast aan traditioneel gedrag wanneer dit niet in strijd was met de wet.
Het grappige was dat ik al heel veel over dit dorp wist voordat ik er was geweest. Net na de val van het communistische regime in Albanië, in het voorjaar van 1991, werden de inwoners van dit zeer afgelegen bergdorp in de Albanese Alpen bezocht door een Britse filmploeg. De teamleden van Granada TV maakten een aflevering over Rrogam voor de serie Disappearing World getiteld The Albanians of Rrogam en waren de eerste buitenstaanders die dit gebied konden verkennen. Ik zag deze unieke documentaire in 1991 op de TV. De Noorse antropologe Berit Backer, die al jaren in Albanië was geïnteresseerd, vloeiend Albanees sprak en tijdens het communisme nooit antropologisch onderzoek had kunnen doen in Albanië (wel in Isniq in Kosovo) had het initiatief daarvoor genomen.
Het zijn unieke beelden. Allerlei geïnterviewden vertellen dat Rrogam pas in de jaren vijftig is ontstaan, dat ze allemaal oorspronkelijk uit het dorp Theth komen en daar nog steeds familie hebben. Je ziet hoe de inwoners van Rrogam discussiëren op vergaderingen: hoe ze nu het collectieve land en de kudde moeten verdelen. Volgens de voorstellen van de staat staat (elk gezin een zelfde stuk) of volgens de oude eigendomsverhoudingen? Voor het eerst moeten ze hun eigen beslissingen nemen en een nieuw bestaan opbouwen zonder de hulp van de communistische partij.
De opnamen zijn gemaakt net na de eerste vrije parlementsverkiezingen van maart 1991 (waarbij de communistische partij nog de grootste werd) en voor het aftreden van premier Fatos Nano in juni 1991. Er kwam toen een “Regering van Nationale Eenheid”, een brede coalitie van politieke partijen. Berit Backer hield interviews met mannen en vrouwen, ouderen en jongeren en slaagde erin de interessante discussies over het verdelen van het land en de veestapel te filmen.
Ze was aanwezig op alle bijeenkomsten van boeren die in 1967 gedwongen waren hun land en vee samen te voegen en op collectieve boerderijen te werken en toen voor de keuze stonden hoe ze die weer eerlijk kunnen teruggeven aan de dorpsbewoners. De overgang van het communisme naar een vrije samenleving! Het is een prachtige film, die je een bijzonder inkijkje geeft in het transitie-proces.
Het toerisme brengt inkomsten
Zeven jaar later waren we weer terug in Rrogam, met een iets kleiner gezelschap. We kwamen niet uit de bergen lopen, maar arriveerden per auto. Al die jaren was er incidenteel en op afstand contact. We belden na aankomst en ’s morgens bij het ontbijt in ons guesthouse in Valbona stond Besnik daar met zijn paard om ons op te halen. Hij had alleen maar goed nieuws. Het dak was ondertussen gerepareerd. Het wandeltoerisme was enorm gegroeid en hij had een bar met restaurant kunnen bouwen langs het pad van de wandelroute naar de waterval, een kilometer lopen vanaf zijn boerderij.
We liepen met Besnik en zijn paard een uur door de bekende droge bedding van de rivier met de witte stenen en de donkergroene lage vliegdennen. Halverwege de rivierbedding kwam uit een bron een borrelend stroompje, de rest van de rivier ging ondergronds verder door de droge kalkachtige grond. We klommen omhoog en bezochten zijn oude huis met het nieuwe donkerbruine kunststof dak (geen traditioneel grijs houten dak helaas; veel eigenaren van boerderijen hebben voor kunststof daken met felle kleuren gekozen) en zagen hoe de familie Shini veel beter gehuisvest was.
Café Emanueli was genoemd naar de zoon van het echtpaar, Emanuel (10). Dochter Emiliana (toen 12 jaar oud) was druk bezig onder een afdakje fli, de traditionele lokale en vooral Kosovaarse specialiteit aan het maken. Het was best zwaar werk en we fotografeerden het hele ingewikkelde bakproces.
We dronken koffie met veel raki’s, zittend op de houten bankjes van het cafeetje en praatten voortdurend met reizigers die voorbij liepen en stilhielden. Zoals een Nederlands echtpaar uit Limburg dat twee dagen in Valbona was. Ze kwamen uit Ohrid en wilden naar Skopje maar kwamen Kosovo niet in met hun huurauto. Een groep Syrische mannen uit Damascus die bergthee en fli kochten. Een groep Kosovaarse vrouwen die een uur bleven drinken en praatten en voordat ze vertrokken zakken bergthee, kruiden en potten honing meenamen.
Een Nederlands-Duits stel dat de huurauto in Shkodra had laten staan en uit Theth was komen lopen. Op de Valbona-pas aangekomen zagen ze dat er ineens grote regenwolken verschenen zodat ze het fantastische uitzicht hadden moeten missen. Een groep natgeregende Duitse lopers met volle bepakking die even aarzelden voor het cafe maar toen doorliepen. Later zagen we dat ze hun tenten opgezet hadden op de camping bij het volgende guesthouse.
We lunchten heerlijk uitgebreid bij Cafe Emanueli. Er was veel te veel eten. Allemaal kregen we een stuk fli, schapenkaas, salade, paprika in roomsaus, brood, njume (jus om het brood in te dopen), gegrilde kip. Na een uurtje uitrusten op een rustiek alpenweitje achter het cafe in de zon was het tijd voor de bekende trip naar de waterval van Valbona: niet de weg ingaan naar de nu zeer drukke wandeltrack naar Theth maar verder lopen door de rivierbedding richting de bron van de Valbona en de waterval.
Die beroemde Britse antropologe en ontdekkingsreizigster had hier ruim een eeuw geleden al gereden, met notitieblokken, een zware platencamera en een Albanese gids. Ze had de meest bloedstollende avonturen beleefd en bergen beklommen in de sneeuw. Edith zou verbijsterd zijn als ze wist dat haar boeken over Albanië nog steeds gelezen werden en een grote inspiratiebron waren voor reislustige vrouwen!
Noord-Albanië beleven via een groepstour? Zie reis: 9 dagen tour van Noord-Albanië.
Wil je deze bergwereld zelf ontdekken? Lees meer over wandelen en praktische reistips voor Valbona in Albanië.
One Reply to “Een ontmoeting in Rrogam”